Kinderen
Als je kind ziek is, een aandoening of een beperking heeft, verandert er ook iets voor de andere kinderen in het gezin. Broers en zussen gaan door hun eigen proces. Ook zij hadden misschien een ander beeld bij hun broertje of zusje, en hebben tijd nodig om dat een plek te geven.
Een term waarmee andere kinderen in het gezin worden aangeduid is brus of brussen. Zoek maar eens op deze term en je vind heel veel ondersteuning voor je andere kinderen, zoals brussengroepen in jouw omgeving of online. Het Brussenboek en 'Dus ik ben een brus' geeft ook veel uitleg. Kind & Zorg heeft een praatwijzer gemaakt bij het boek om het gesprek aan te gaan.
Wat er bij brussen kan spelen
Veel brussen zijn trots op hun broer of zus en leren al jong rekening houden met een ander. Tegelijk kan er van alles door elkaar lopen. Jaloezie omdat de aandacht steeds naar de ander gaat, en schuldgevoel omdat ze zich jaloers voelen. Zorgen over wat er met hun broer of zus gebeurt. Boosheid als een uitje weer niet doorgaat. Sommige brussen houden dat voor zich, juist omdat ze zien hoeveel jij al draagt.
Wat brussen vaak het meest helpt, is een volwassene die echt luistert. Dat hoef jij niet altijd te zijn. Een opa, een buurvrouw, een juf of een trainer kan die plek ook innemen.
Wat je kunt zien
Brussen passen zich vaak aan. Ze zijn makkelijk, helpen veel mee en vragen weinig. Dat kan echt zo zijn. Het kan ook een manier zijn om thuis de rust te bewaren.
Misschien zie je juist dat je andere kind zich anders gaat gedragen. Let op signalen als terugtrekken, snel boos worden, faalangst, slecht slapen, moeite met concentreren, steeds terugkerende buikpijn of hoofdpijn, of een kind dat zich overal verantwoordelijk voor voelt. Soms vraag je je af of het gedrag dat je ziet past bij wat er thuis gebeurt, of dat er bij dit kind misschien óók iets speelt. Merk je dat het blijft, bespreek het dan met school of met de huisarts. Je hoeft niet te wachten tot het echt misgaat.
Tijd en aandacht
Probeer de tijd voor broers en zussen zo goed mogelijk te verdelen. Lukt het, plan dan af en toe tijd één op één, waarin je alleen aandacht hebt voor je andere kind. Ook korte momenten tellen: vragen hoe het op school was, een verhaal voorlezen, samen een tekening maken. Gewoon vrij en onbezorgd spelen is voor brussen vaak nog belangrijker dan voor andere kinderen.
Echt samen iets gaan doen vraagt nu meer voorbereiding. Het helpt als iemand uit je netwerk af en toe kan oppassen, zodat jij er met je andere kind op uit kunt. Er zijn ook manieren waarop een professional de zorg thuis tijdelijk van jullie overneemt.
Met de gratis Zorg-Werk-Leven balanstool krijg je inzicht in hoe je leven nu is ingedeeld, en waar je het misschien anders kunt inrichten. Bijvoorbeeld zodat er tijd vrijkomt voor iets leuks met je andere kind of kinderen.
Praten en uitleggen
Neem rustig de tijd om samen te praten en laat je kind vragen stellen. Zo ontdek je meteen wat je kind al weet van de ziekte, aandoening of beperking van zijn of haar broer of zus. Kinderen begrijpen vaak meer dan je denkt. Gebruik simpele woorden, maar wees wel eerlijk. Weet je een antwoord niet, zeg dan dat je het gaat vragen aan iemand die het beter kan uitleggen.
Een goed gesprek ontstaat vaak niet aan tafel, maar tijdens iets anders: in de auto, bij het tekenen, tijdens een potje voetbal. Vraag niet alleen hoe het met de broer of zus gaat, maar ook hoe het met je kind zelf gaat. Open vragen werken beter dan vragen waar je ja of nee op zegt. En als jij vertelt wat jij voelt, wordt het voor je kind makkelijker om dat ook te doen.
Niet elk kind wil praten, en niet elk kind wil het op hetzelfde moment. Dring niet aan en kom er later op terug. Sommige brussen bespreken hun vragen liever met iemand buiten het gezin, en dat is ook goed.
Dit kan helpen bij het gesprek:
Het doe-boek Weet jij wat het is om anders te zijn? van Ellen Sabin, over kinderen met een aandoening, handicap of leerstoornis.
De UP-Cards van de UPfoundation, kaarten om op een laagdrempelige manier in gesprek te gaan.
De tips van het Nederlands Jeugdinstituut over praten met broers en zussen van een zorgkind.
Vriendjes en vriendinnetjes
Het helpt als vriendjes en vriendinnetjes weten wat er thuis speelt, en dat je zorgkind misschien niet overal aan mee kan doen. Dan hoeft je andere kind niet steeds zelf uit te leggen waarom het bij jullie anders gaat. Kan je zorgkind het zelf, dan is een spreekbeurt in de klas over de ziekte, aandoening of beperking ook een mooie manier.
School
School ziet je kind elke dag. Laat de leerkracht of mentor weten wat er thuis speelt, ook als het op school goed lijkt te gaan. Dan kan school beter plaatsen wat ze zien, en weet je kind bij wie het terechtkan.
Vraag of de school weet wat brussen en jonge mantelzorgers nodig hebben. Steeds meer scholen werken met het programma Jonge Mantelzorgvriendelijke School van JMZ Pro, en MantelzorgNL heeft signaalkaarten voor het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. Merkt school dat de situatie thuis je kind raakt, dan kan school met het samenwerkingsverband passend onderwijs kijken naar extra ondersteuning.
Studeert je kind al, op het mbo, het hbo of de universiteit? Dan kunnen er afspraken gemaakt worden over bijvoorbeeld roosters en deadlines. MantelzorgNL heeft daar een modelovereenkomst voor studerende mantelzorgers voor.
Hulp voor je andere kind
Soms is er meer nodig dan een goed gesprek thuis. Blijft je kind lang somber, is het vaak boos of teruggetrokken, of blijven de problemen op school, dan kan hulp van een professional fijn zijn. Bij de huisarts kun je aankaarten dat je hulp zoekt voor je andere kind. Die kan jullie bijvoorbeeld doorverwijzen naar een psycholoog of kindertherapeut. Of je deze hulp zelf moet betalen, hangt af van je (aanvullende) verzekering.
Krijgen jullie al gezinsbegeleiding, dan kan die ook aandacht hebben voor de broers en zussen. Je kunt ook zelf op zoek naar passende hulp, bijvoorbeeld bij LEF.
Herkenning bij andere brussen
Herkenning bij andere brussen kan veel doen. Ik ben niet de enige, is voor veel kinderen al een opluchting. Wat past, hangt af van de leeftijd.
Voor jonge kinderen (6 tot en met 9 jaar)
Broedels is een gratis computerspel voor kinderen met een broer of zus met een verstandelijke en/of visuele beperking. Het is samen met brussen ontwikkeld door de Vrije Universiteit Amsterdam. In het spel ontmoet je kind de Broedels, kleine lieve monstertjes die meemaken wat brussen ook meemaken. Je kind leert over eigen gedachten en gevoelens, en ontdekt dat het niet de enige is. Het spel kan alleen gespeeld worden of samen met jou. Lees ook een ervaringsverhaal over Broedels.
Boeken, voor samen of alleen
Het Brussenboek van Anjet van Dijken, het basisboek voor en over brussen.
Dus ik ben een brus, van Lois Bruessing.
Broers en zussen: hoe is het voor jou?, van Esther-Clair Sasabone, met foto's en interviews met brussen.
Voor tieners (12 tot 18 jaar)
Op Same! vinden jongeren met een broer of zus met een extra zorgbehoefte herkenbare verhalen, informatie en tips.
Voor oudere en volwassen brussen
In het drieluik Alles is Anders?! van (Sch)ouders praten volwassen brussen over hun leven met een broer of zus met zorg. Wie was je ervoor, wie ben je nu, en wie wil je (nog) meer zijn? Er zijn ook drie afleveringen voor ouders.
Bij Supporters wordt je (vanaf 16 jaar) gekoppeld aan een andere brus, die is opgeleid om met hem of haar in gesprek te gaan. Iemand die weet hoe het is.
Andere brussen ontmoeten
In de Facebookgroep van brussenbeweging BRUS hebben brussen online contact met elkaar.
Brussengroepen in de buurt vind je vaak via MEE, het CJG of het mantelzorgsteunpunt in je gemeente.
FunCare4Kids organiseert zes tot acht keer per jaar Fundagen voor kinderen van 6 tot 16 jaar met een broer, zus of ander gezinslid met een ziekte of beperking. Een dag waarop het om hen draait.
Ymca organiseert vakanties voor broers en zussen van 8 tot 14 jaar.
Jonge mantelzorger
Brussen zijn vaak ook jonge mantelzorger. Dat klinkt groot, en veel kinderen herkennen zich er niet in. Toch gaat het niet alleen om meehelpen met verzorgen. Ook opgroeien met zorgen om je broer of zus, steeds rekening houden en minder tijd en aandacht krijgen, hoort erbij.
Het gaat om kinderen en jongeren van 0 tot 24 jaar die opgroeien met iemand dichtbij met een ziekte, beperking, psychische kwetsbaarheid of verslaving. Het is geen etiket. Het helpt wel om de weg naar steun te vinden.
Bij het mantelzorgsteunpunt in je gemeente kunnen jonge mantelzorgers terecht voor informatie, contact met anderen en activiteiten. In sommige gemeenten is er ook een waardering speciaal voor jonge mantelzorgers.
Op JMZ Pro vind je verhalen van jongeren, tips en ondersteuning in de buurt. In de rubriek Ouderschap is jongleren staan tips voor ouders.
MantelzorgNL heeft een Chillbox voor kinderen van 6 tot 9 en van 9 tot 12 jaar, met oefeningen om tot rust te komen, thuis en in de klas.
Elk jaar van 1 tot en met 7 juni is de Week van de Jonge Mantelzorger. Rond 30 september, de Broer en Zus-dag, organiseren steunpunten soms iets speciaal voor brussen.
Voor brussen zelf
Ben je zelf brus en lees je dit? Fijn dat je er bent. Andere brussen zeggen dat het helpt om te vertellen wat je bezighoudt aan iemand die je vertrouwt, en dat hoeft niet je vader of moeder te zijn. Laat het weten op school, je studie of je werk, dan kan er rekening met je gehouden worden. Zeg het als het te veel wordt; dat is niet egoïstisch. Blijf doen wat je leuk vindt, en vraag gerust uitleg over de ziekte of beperking van je broer of zus. Op Same! en JMZ Pro lees je verhalen van jongeren die weten hoe het is, en vanaf 16 jaar kun je via Supporters praten met een andere brus.
Als je kind ernstig ziek is
Is je kind ernstig ziek, of leeft het met een aandoening waardoor het mogelijk niet volwassen wordt? Dan krijgen broers en zussen met andere vragen te maken, soms ook met afscheid en rouw. Het Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg heeft een uitgebreide pagina over zorg voor broers en zussen. Je vindt er invulboekjes en materialen voor school, verhalen en podcasts van brussen, en steun bij verlies van een broer of zus.
Heeft je kind kanker, kijk dan ook bij het Prinses Máxima Centrum. Op de pagina informatie voor broers en zussen staan onder meer tips voor school, de online cursus Op Koers Online en de Brussendag. Via Kinderkanker Nederland zijn er kampen en een maatjesprogramma, ook voor broers en zussen.
Soms zit het verschil in één vraag, op een gewoon moment. En hoe gaat het eigenlijk met jou?